Filtr do wody czy tabletki? Jak uzdatniać wodę w terenie

Woda z przejrzystego strumienia może wyglądać na czystą, ale sam wygląd, zapach i smak nie pozwalają ocenić, czy nadaje się do picia. W górnym biegu potoku mogą znajdować się martwe zwierzęta, odchody, pastwiska, pola uprawne albo zabudowania. Zagrożenia nie zawsze są widoczne gołym okiem. Podczas biwaku, wyprawy pieszej lub sytuacji awaryjnej wodę można przygotować do picia na kilka sposobów. Najczęściej wykorzystuje się filtr turystyczny, tabletki do dezynfekcji albo gotowanie. Każda z tych metod działa inaczej i ma własne ograniczenia. Filtr zatrzymuje określone zanieczyszczenia, tabletki chemicznie dezynfekują wodę, natomiast wysoka temperatura unieszkodliwia drobnoustroje. W wielu sytuacjach najlepszym rozwiązaniem nie jest wybór jednej metody, lecz zastosowanie dwóch etapów uzdatniania.

Czy każdą wodę znalezioną w terenie trzeba uzdatniać?

Wodę pobieraną z jeziora, rzeki, strumienia, stawu lub przypadkowego źródła należy traktować jako potencjalnie zanieczyszczoną. Dotyczy to również wody, która jest chłodna, bezbarwna i nie ma nieprzyjemnego zapachu. Drobnoustroje mogą pochodzić z odchodów ludzi i zwierząt, ścieków, rozkładającej się materii organicznej lub spływającej z powierzchni ziemi wody opadowej. Po intensywnym deszczu ryzyko zanieczyszczenia może być większe, ponieważ woda wypłukuje zanieczyszczenia z pól, pastwisk, dróg i zabudowań. W pierwszej kolejności zawsze należy poszukać najlepszego dostępnego źródła. Zwykle bezpieczniejsza będzie woda: płynąca niż stojąca, pobrana powyżej zabudowań i pastwisk, pozbawiona widocznego zakwitu, bez piany, tłustej warstwy i nietypowego zapachu, pobrana z dala od dróg, zakładów przemysłowych i pól uprawnych. Wybór lepszego miejsca pobrania wody ogranicza ryzyko, ale nie zastępuje uzdatniania.

Kiedy nie należy korzystać z danego źródła?

Nie każdą wodę można bezpiecznie przygotować do picia za pomocą wyposażenia turystycznego. Jeżeli istnieje podejrzenie zanieczyszczenia paliwem, olejem, pestycydami, ściekami przemysłowymi, metalami ciężkimi lub innymi substancjami chemicznymi, najlepiej całkowicie zrezygnować z takiego źródła. Nie należy pobierać wody: z kałuży znajdującej się przy drodze lub parkingu, ze zbiornika pokrytego sinym albo zielonym zakwitem, z miejsca, w którym wyczuwalny jest zapach paliwa lub chemikaliów, bezpośrednio poniżej oczyszczalni, gospodarstwa lub zakładu przemysłowego, ze słonego zbiornika, jeżeli nie dysponujemy urządzeniem do odsalania, z wody zawierającej martwe zwierzęta lub dużą ilość rozkładających się szczątków. Gotowanie, typowe tabletki i większość turystycznych filtrów nie gwarantują usunięcia wszystkich zanieczyszczeń chemicznych. W niektórych przypadkach odparowanie części wody może nawet zwiększyć ich stężenie.

Filtrowanie i dezynfekcja to nie to samo

Te dwa pojęcia są często używane zamiennie, chociaż oznaczają inne procesy. Filtrowanie polega na przepuszczeniu wody przez materiał zatrzymujący cząstki większe od określonego rozmiaru. W zależności od konstrukcji urządzenia mogą to być osady, drobiny organiczne, pierwotniaki, bakterie lub inne zanieczyszczenia. Dezynfekcja nie musi usuwać drobnoustrojów z wody. Jej zadaniem jest ich zabicie albo unieszkodliwienie w taki sposób, aby nie stanowiły zagrożenia dla człowieka. Do dezynfekcji można wykorzystać między innymi odpowiednie preparaty chemiczne, promieniowanie UV albo wysoką temperaturę. Zwykłe przecedzenie wody przez tkaninę nie jest pełnym uzdatnianiem. Materiał zatrzyma liście,piasek i większe zabrudzenia, ale większość groźnych drobnoustrojów nadal pozostanie w wodzie.

Jak działa turystyczny filtr do wody?

Najważniejszym elementem filtra jest wkład, membrana lub materiał filtracyjny. Woda przepływa przez bardzo małe pory, które zatrzymują zanieczyszczenia większe od rozmiaru określonego przez producenta. Popularne filtry turystyczne z membraną o porach około 0,1 mikrometra mogą skutecznie zatrzymywać osady, wiele bakterii oraz cysty pierwotniaków. Nie oznacza to jednak, że każdy filtr turystyczny usuwa wszystkie wirusy. Wirusy są znacznie mniejsze od bakterii i mogą przechodzić przez typowe mikrofiltry. Dlatego przed zakupem należy sprawdzić deklarację producenta, a nie kierować się wyłącznie określeniem „filtr do wody”.

Filtry z butelką lub miękkim bidonem

To lekkie rozwiązanie przeznaczone głównie dla jednej osoby. Wodę pobiera się bezpośrednio do elastycznego pojemnika, a następnie pije przez filtr lub wyciska do czystego naczynia. Taki filtr dobrze sprawdza się podczas: pieszych wędrówek, jazdy rowerem, biegania terenowego, jednodniowych wycieczek, samotnych biwaków. Jego zaletą jest niewielka masa i możliwość szybkiego przygotowania małej ilości wody. Wadą może być ograniczona pojemność oraz konieczność częstego napełniania.

Filtry grawitacyjne

Filtr grawitacyjny składa się zazwyczaj z większego worka na wodę, przewodu i wkładu filtracyjnego. Napełniony zbiornik zawiesza się nad czystym pojemnikiem, a woda przepływa przez filtr pod wpływem grawitacji. Jest to wygodne rozwiązanie dla: kilkuosobowej grupy, stałego obozowiska, rodzinnego biwaku, przygotowania wody do gotowania, napełniania kilku bidonów jednocześnie. Nie trzeba ręcznie pompować wody ani przeciskać jej przez niewielki filtr. System pracuje sam, ale wymaga miejsca do zawieszenia i prawidłowego oddzielenia części mającej kontakt z wodą brudną od wylotu wody przefiltrowanej.

Filtry pompkowe

Filtr pompkowy umożliwia pobieranie wody z płytkiego strumienia, szczeliny skalnej lub miejsca, do którego trudno włożyć większy worek. Pompowanie wymaga wysiłku, ale pozwala kontrolować ilość przygotowywanej wody. Tego typu urządzenie może być dobrym wyborem na dłuższe wyprawy oraz w terenie, w którym źródła są niewielkie albo trudno dostępne.

Filtry słomkowe

Filtr słomkowy służy głównie do picia bezpośrednio ze źródła albo niewielkiego naczynia. Jest lekki i prosty, dlatego może stanowić element zestawu awaryjnego. Jego ograniczeniem jest brak możliwości wygodnego przygotowania większej ilości wody do gotowania, mycia lub uzupełnienia zapasu na dalszą trasę. Przed zakupem trzeba sprawdzić, czy dany model umożliwia podłączenie butelki albo napełnienie oddzielnego pojemnika.

Co daje filtr z węglem aktywnym?

Węgiel aktywny może poprawiać smak i zapach wody, ograniczać zawartość chloru oraz części niektórych związków organicznych. Nie należy jednak zakładać, że niewielki wkład węglowy usuwa wszystkie substancje chemiczne. Skuteczność zależy od konstrukcji filtra, ilości węgla, prędkości przepływu, stopnia zużycia wkładu i rodzaju zanieczyszczenia. Węgiel aktywny jest dobrym uzupełnieniem filtra, ale nie zmienia podejrzanego chemicznie źródła w bezpieczne źródło wody.

Czego może nie usuwać zwykły filtr turystyczny?

Zakres działania filtra zawsze należy sprawdzić w instrukcji konkretnego urządzenia. Typowy mikrofiltr turystyczny może nie usuwać: wirusów, soli rozpuszczonych w wodzie, metali ciężkich, pestycydów, paliwa i oleju, wszystkich toksyn wytwarzanych przez sinice, wszystkich rozpuszczonych substancji chemicznych. Niektóre bardziej zaawansowane urządzenia mogą usuwać wirusy albo część związków chemicznych, ale musi to być wyraźnie potwierdzone przez producenta. Sama cena, wielkość lub wygląd filtra nie pozwalają określić jego skuteczności.

Jak działają tabletki do uzdatniania wody?

Tabletki uwalniają do wody substancję dezynfekującą. W zależności od produktu może to być między innymi związek chloru, dwutlenek chloru albo inna substancja przeznaczona do dezynfekcji wody pitnej. Preparat potrzebuje określonego czasu, aby zadziałać. Nie można wrzucić tabletki do butelki i od razu wypić wody. Należy zachować dawkę, czas oczekiwania i maksymalną ilość wody podane przez producenta. Na działanie preparatu wpływają: rodzaj substancji aktywnej, ilość wody, temperatura, przejrzystość wody, czas kontaktu, rodzaj występujących drobnoustrojów. Zimna i mętna woda może wymagać dłuższego czasu działania. Dokładne zasady muszą wynikać z instrukcji konkretnego produktu.

Najpierw usuń widoczne zabrudzenia

Tabletki najlepiej działają w wodzie klarownej. Duża ilość mułu, materii organicznej i zawiesiny może ograniczać skuteczność dezynfekcji oraz pogarszać smak. Mętną wodę należy najpierw odstawić, aby cięższe zabrudzenia opadły na dno. Następnie można ją ostrożnie przelać i wstępnie przecedzić przez czystą tkaninę, filtr do kawy albo właściwy filtr turystyczny. Dopiero później dodaje się tabletkę zgodnie z instrukcją. Samo przecedzenie przez tkaninę nie wystarcza do bezpiecznego przygotowania wody do picia.

Tabletki do dezynfekcji a preparaty do konserwacji wody

Nie każdy środek znajdujący się w dziale uzdatniania wody ma takie samo zastosowanie. Część preparatów służy do dezynfekcji wody pobranej w terenie, a inne są przeznaczone przede wszystkim do konserwacji czystej wody przechowywanej w zbiorniku. Preparaty zawierające jony srebra mogą ograniczać ponowne namnażanie drobnoustrojów i przedłużać możliwość przechowywania wody. Nie należy jednak automatycznie zakładać, że środek konserwujący nadaje się do oczyszczania dowolnej wody z jeziora lub rzeki. Przed użyciem trzeba sprawdzić: czy produkt dezynfekuje wodę, czy tylko ją konserwuje, przeciwko jakim drobnoustrojom działa, czy jest przeznaczony do wody klarownej, ile litrów przypada na jedną tabletkę, jak długo należy czekać przed wypiciem, czy środek nadaje się do regularnego stosowania.
 

Zalety tabletek

Tabletki zajmują bardzo mało miejsca i prawie nic nie ważą. Dobrze sprawdzają się jako zapasowa metoda uzdatniania wody, nawet gdy podstawowym wyposażeniem jest filtr. Najważniejsze zalety to: niewielka masa, długi okres przechowywania, brak ruchomych elementów, łatwe dawkowanie, możliwość uzdatnienia wody bez palnika, przydatność w zestawie awaryjnym.
 

Ograniczenia tabletek

Największą wadą jest konieczność czekania. W zależności od preparatu, temperatury i rodzaju drobnoustrojów może to być od kilkudziesięciu minut do kilku godzin. Tabletki mogą również zmieniać smak i zapach wody. Nie usuwają piasku, mułu, martwych drobin ani większości zanieczyszczeń chemicznych. Nie wolno łączyć różnych środków chemicznych na własną rękę. Produkty należy przechowywać w oryginalnym opakowaniu i stosować wyłącznie zgodnie z instrukcją.

Czy gotowanie jest skuteczniejsze od filtra i tabletek?

Gotowanie jest jedną z najpewniejszych metod unieszkodliwiania drobnoustrojów. Wysoka temperatura działa na bakterie, wirusy oraz pierwotniaki. Klarowną wodę należy doprowadzić do mocnego, ciągłego wrzenia. Praktycznym zaleceniem stosowanym podczas wypraw jest utrzymanie wrzenia przez około minutę. Na wysokości powyżej około 2000 metrów czas można wydłużyć do około trzech minut. Jeżeli woda jest mętna, przed gotowaniem warto ją odstawić i przefiltrować wstępnie. Gotowanie zabije drobnoustroje, ale nie usunie piasku ani mułu. Ograniczenia gotowania to: zużycie paliwa lub opału, konieczność posiadania naczynia, czas potrzebny na podgrzanie i ostygnięcie wody, brak ochrony przed ponownym zanieczyszczeniem, brak usuwania większości zanieczyszczeń chemicznych, trudność przygotowania dużego zapasu dla grupy. Gotowanie jest dobrym rozwiązaniem na obozowisku, ale podczas marszu szybszy może być filtr albo wcześniej przygotowana woda poddana dezynfekcji chemicznej.

Filtr czy tabletki – co sprawdzi się lepiej?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej wyprawy. Wybór zależy od liczby osób, długości wyjazdu, rodzaju źródeł i ilości wody potrzebnej każdego dnia.
 

Filtr będzie lepszy, gdy:

chcesz pić wodę bez długiego czekania, regularnie korzystasz ze strumieni i jezior, potrzebujesz usuwać osad i zawiesinę, przeszkadza Ci chemiczny smak wody, przygotowujesz wodę wielokrotnie podczas wyprawy, możesz czyścić i prawidłowo przechowywać urządzenie.
 

Tabletki będą lepsze, gdy:

szukasz bardzo lekkiego zabezpieczenia awaryjnego, sporadycznie uzdatniasz niewielką ilość wody, nie chcesz nosić dodatkowego urządzenia, możesz odczekać wymagany czas, potrzebujesz metody zapasowej na wypadek uszkodzenia filtra, przechowujesz wodę w większym zbiorniku i używasz preparatu przeznaczonego do tego celu.

Gotowanie będzie lepsze, gdy:

masz kuchenkę, naczynie i odpowiedni zapas paliwa, przygotowujesz gorący posiłek lub napój, istnieje ryzyko obecności różnych drobnoustrojów, filtr uległ uszkodzeniu, nie masz odpowiedniego preparatu chemicznego, znajdujesz się na stałym obozowisku.

Kiedy warto połączyć filtr z tabletkami?

Połączenie dwóch metod daje szerszy zakres ochrony niż korzystanie z jednej. Filtr może usunąć osad, pierwotniaki i bakterie, natomiast odpowiedni preparat chemiczny może uzupełnić działanie w zakresie drobnoustrojów, których dany filtr nie zatrzymuje. Taki system warto rozważyć: podczas podróży do regionów o złych warunkach sanitarnych, gdy w pobliżu źródła znajdują się zabudowania, przy ryzyku zanieczyszczenia ściekami, podczas dłuższej wyprawy bez dostępu do kontrolowanej wody, gdy producent filtra nie deklaruje usuwania wirusów, gdy przygotowujesz zapas dla kilku osób. Kolejność ma znaczenie. Najpierw należy wodę przefiltrować, a następnie zastosować preparat chemiczny. Dzięki usunięciu zawiesiny dezynfekcja może przebiegać skuteczniej. Alternatywą jest przefiltrowanie wody, a następnie jej zagotowanie.

Jaki filtr wybrać dla jednej osoby, a jaki dla grupy?

Dla jednej osoby podróżującej pieszo lub rowerem wygodny będzie lekki filtr połączony z butelką albo elastycznym bidonem. Pozwala szybko pobrać wodę i nie zajmuje dużo miejsca. Dla dwóch lub więcej osób praktyczniejszy może być filtr pompkowy albo grawitacyjny. Większy worek pozwala jednorazowo pobrać kilka litrów wody i napełnić wszystkie bidony bez wielokrotnego schodzenia do źródła. Na stałym biwaku filtr grawitacyjny może służyć do przygotowania wody do picia, gotowania i mycia żywności. Należy jednak pamiętać, że wydajność podawana przez producenta jest osiągana w określonych warunkach. Mętna woda szybciej ogranicza przepływ i skraca żywotność wkładu. Niezależnie od rodzaju filtra warto zabrać niewielki zapas tabletek. Uszkodzenie pojemnika, przewodu lub membrany nie musi wtedy oznaczać utraty możliwości przygotowania wody.

Jak prawidłowo pobierać wodę do filtrowania?

Woda pobrana z lepszego miejsca mniej obciąża filtr i jest łatwiejsza do uzdatnienia. Najlepiej: pobierać wodę z nurtu, a nie z zamulonego brzegu, wybierać miejsca powyżej obozowisk i zabudowań, nie zanurzać w źródle czystego ustnika ani wylotu filtra, unikać wzburzania osadu z dna, korzystać z osobnego pojemnika na wodę nieuzdatnioną, nie dotykać czystego wylotu brudnymi rękami. Jeżeli źródło jest bardzo płytkie, wodę można najpierw nabrać do dodatkowego naczynia, a później przelać do worka filtra.
 

Uważaj na ponowne zanieczyszczenie czystej wody

Prawidłowo przefiltrowana lub zdezynfekowana woda może zostać ponownie zanieczyszczona przez brudne ręce, naczynie, korek albo przewód. Warto wyraźnie rozdzielić wyposażenie: pojemnik na wodę pobraną ze źródła, czysty bidon lub butelkę, stronę wejściową i wyjściową filtra, przewód mający kontakt z wodą brudną, ustnik i wylot przeznaczone do wody przefiltrowanej. Nie należy wkładać brudnej zakrętki do czystego naczynia ani dotykać wylotu filtra ręką użytą wcześniej do nabierania wody.

Jak dbać o filtr turystyczny?

Filtr powinien być czyszczony zgodnie z instrukcją producenta. Niektóre membrany można przepłukać, inne wymagają pompowania wstecznego, potrząsania w wodzie albo użycia określonego środka przed dłuższym przechowywaniem. Najczęstsze zasady to: nie przepuszczać przez filtr napojów, soków ani słonej wody, nie używać środków czyszczących, których producent nie zaleca, regularnie usuwać osad ograniczający przepływ, przed dłuższym przechowywaniem zdezynfekować i wysuszyć elementy, wymienić wkład zgodnie z jego stanem i zaleceniami, nie korzystać z uszkodzonej membrany. Mokra membrana z pustymi włóknami może zostać uszkodzona przez zamarzającą wodę. Po użyciu filtr należy chronić przed mrozem, na przykład przechowując go w nocy wewnątrz kurtki lub śpiwora. Po podejrzeniu zamarznięcia trzeba postępować zgodnie z instrukcją producenta, ponieważ uszkodzenie włókien nie zawsze jest widoczne.

Najczęstsze błędy podczas uzdatniania wody

Do problemów najczęściej prowadzi nie brak sprzętu, ale niewłaściwe użycie. Typowe błędy to: picie wody tylko dlatego, że wygląda na czystą, wybieranie źródła o podejrzanym zapachu lub kolorze, zakładanie, że każdy filtr usuwa wirusy, używanie tabletek w bardzo mętnej wodzie bez wstępnego filtrowania, skracanie czasu działania preparatu, stosowanie niewłaściwej dawki, mylenie środka do konserwacji z preparatem do dezynfekcji, zanurzanie czystego wylotu w wodzie nieuzdatnionej, przechowywanie mokrego filtra na mrozie, brak zapasowej metody uzdatniania, używanie zużytego albo uszkodzonego wkładu.

Jaki zestaw do uzdatniania wody zabrać na biwak?

Dobrze przygotowany zestaw powinien zawierać metodę podstawową i zapasową. Na jednodniową wycieczkę można zabrać: pełny bidon z wodą, lekki filtr osobisty, kilka tabletek awaryjnych, czyste naczynie lub butelkę. Na kilkudniową wyprawę warto przygotować: filtr dopasowany do liczby osób, pojemnik na wodę nieuzdatnioną, osobny pojemnik na wodę czystą, tabletki do dezynfekcji, kuchenkę i naczynie umożliwiające gotowanie, zapasowy wkład albo elementy konserwacyjne, instrukcję dawkowania preparatu. W stałym obozowisku przydatny może być filtr grawitacyjny o większej pojemności. Podczas marszu lepiej sprawdzi się lekki filtr z bidonem lub pompka umożliwiająca pobieranie wody z małych źródeł.

Filtr i tabletki wzajemnie się uzupełniają

Filtr do wody i tabletki nie są bezpośrednimi zamiennikami. Filtr działa mechanicznie i może szybko poprawić przejrzystość wody oraz usunąć określone mikroorganizmy. Tabletki dezynfekują wodę, ale wymagają zachowania właściwej dawki i czasu działania. Na krótką wyprawę jednej osoby wygodniejszy może być niewielki filtr. Tabletki warto zawsze mieć jako lekkie zabezpieczenie awaryjne. Dla większej grupy dobrym rozwiązaniem będzie filtr grawitacyjny uzupełniony preparatem do dezynfekcji. Najważniejsze jest dokładne poznanie możliwości konkretnego produktu. Nie każdy filtr usuwa wirusy, nie każda tabletka działa tak samo, a żadna z tych metod nie daje pewności usunięcia wszystkich zanieczyszczeń chemicznych. Jeżeli źródło budzi poważne wątpliwości, najbezpieczniejszą decyzją jest znalezienie innej wody.